Dersimlilerin dili konusuna yaşamsal örneklerle başladığım bu çalışmanın ilk makalesinden sonra konuya dil bilimi ve ilişkin diğer bilimsel çalışmaların ışığında devam edeceğim.

Önce bazı adlandırmaları anlamlandırarak ve ayrıştırarak başlamanın yararlı olacağına inanıyorum.

Bu çalışmada “ana dil” ve “ana dili” terimlerinin anlamları ve farkları ile başlamak gerekiyor. Biri birine çok yakın yazılımlarından ötürü kavram karışıklıklarına neden olunuyor.

Ana dil; temel, asıl, esas, ülkenin konuştuğu resmi dil.

Ana dili ise; doğarken annemizden, ailemizden öğrendiğimiz dil. Kısaca anne dilidir. Batılı ülkeler artık bu ayırımı birinci dil ve ikinci olarak ifade etmektedirler. Ben bu çalışmada kavram karışıklığını önlemek için ana dilini anne dili olarak ifade edeceğim. Ana dil’i de çoğunlukla resmi dil olarak yazacağım.

17 Kasım 1999 tarihinde UNESCO, 21 Şubat’ı Uluslararası Anadili Günü olarak ilan etmiş ve 2000 yılından bu yana dünyada kültürel çeşitliliği ve çok dilliliği desteklemek amacıyla “Dünya Anadili Günü” olarak kutlanmaya başlamıştır.

Bu dizi yazıya başlamama neden olan benim; kırmançki, kırmanci, Dersimce olarak adlandırdığım bazılarının da Zazaca olarak kullandıkları dilin konuşulmasına gelen tepkiler ve tehditler oldu.

Çağımızın yaşayan en önde gelen dilbilimcilerinden Dr. Tove Skutnabb-Kangas’ın, ULUSLARARASI PEN’İn organizasyonu ile 2002 de gerçekleşen; “Tehlike Altındaki Dilsel ve Kültürel çeşitlilik ve Tehlike Altındaki Biyoçeşitlilik” başlıklı sunumundan (makale) aktaralım. “Egemen dilin ana diline ek olarak öğretilmesi yerine, egemen dilin çocuğun ana dili pahasına öğretildiği, eksiltici, batıran (ya bat,ya yüz) eğitimin, çocuklarda kavrayışsal, eğitsel, dilsel, psikolojik, toplumsal yönden ve bunun sonucu olarak iş piyasası ve siyasal katılım bakımından ciddi zihinsel hasarlara neden olabileceğini ve çoğu zaman bunun yaşandığını ortaya koyuyorum. Bu tür eğitim, BM Soykırım Sözleşmesi’ndeki beş soykırım tanımından ikisine (11/b ve 11/e) uymaktadır[1].”

Saygın dilbilimci özetle diyor ki; bir halkın dinini baskı ile değiştirdiğinizde o halk yok olmaz. Fakat bir halkın dilini değiştirdiğinizde o halk yok olur. Bu da UNESCO ve Dilbilimcilere göre soykırımdır.

“DİLLER İNSANLIĞIN MANEVİ KÜTÜPHANELERİDİR.”

UNESCO’nun “dillerin yaşama Gücü ve tehlike Altındaki Diller” raporuna göre, insanlığın sahip olduğu 30.000 dilden 6000-7000 dil kaldığını ve günümüzde de dil ölümlerinin hızla devam ettiğini, yaklaşık olarak 15 günde bir dilin öldüğü ve böyle devam ederse dünyada 300-600 arası dilin yaşayabileceğini belirtmektedir.

Bu ölecek dillerin baş sıralarında da benim anne dilim Kırmanc (Zazaca, Dersimce, Kırmançki) gelmektedir. Yok olan dillerin çoğu dilsel soykırım kurbanıdır. Türk Devleti 1937/38 de biz Dersimlilere fiziki soykırım uyguladı. Şimdi de APO’cu Kürt siyasi hareketi ana dilimizi korumak ve konuşmak çabamızı bölücülük olarak görüyor ve tehdit ederek bize dilsel soykırım yapmaya çalışıyor.

Büyük dilbilimci Dr. Tove  “makalesinin “Öldüren Diller” başlığı bölümünde diyor ki; egemen dillerin çoğu, küçük diller karşısında öldüren dil haline gelebilirler. Diller arasında iç içe geçen bir hiyerarşi vardır. Büyük diller küçük dilleri yer. Büyük olanlar da daha büyükleri tarafından yenir. Bir halk konuştukları dili değiştirdiklerinde ve kendi dilleri yok olduğunda, konuşulan yeni dil öldüren dil haline gelir.”[2]

Özetle diyor ki, çocuklara anne dilini öğretmeden anadili (resmi dil) öğretirseniz bu eksiltici (öldürücü) dil olur.  Anne dilini öğrettikten sonra ilave dil olarak öğretirseniz bu artırıcı dil olur.

Bazıları şöyle düşünebilir. Dilsel çeşitliliği korumak gerekli mi? Tüm dünya halkları 3-5 dili konuşsa daha iyi olmaz mı? Herkes biri birini anlar ve daha iyi olur diye düşünebilir. Ama bilim buna da hayır diyor. Tek dilli olmak handikaptır diyor bilim. Çok dilli olmak; yaratıcılığa ve yenileşmeye artırıcı eğitim ve çok dillilikle ulaşılmaktadır.  Dilsel çeşitlilik, biyoçeşitliliğin ve yeryüzündeki yaşamın devam etmesinin ön koşuludur diyor bilim. Yaratıcılığın, yenileşmenin, yatırımların artırıcı öğretimle ve çok dillilikle bağlantılı olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Unutmayın ki; dünyaya ticareti öğreten Asurlular mal sattıkları ve mal aldıkları tüm halkların dillerini öğreniyorlardı ve onları da kendi dillerini öğrenmeye mecbur bırakıyorlardı. Dilsel çeşitlilik ve biyoçeşitlilik karşılıklı olarak biri birleriyle et ile tırnak ilişkisindedir. Ayrılamazlar.

Dersim’in en üretken tarihçi ve araştırmacılarından Ali Kaya; İran’ı, Deylem’i karış karış gezerek yaptığı tespitlerle diyor ki; “İştar’i s. 204 ten aktararak: Deylemlilerin kullandığı dilin Arapça ve Farsçadan ayrı olduğunu gösterir. Ali devamla İbni Havkal’a ait çalışmanın 268, sayfasından aktararak; bunların dili Arapça, Farsça ve Ermeniceden ayrıdır.[3]) Ali burada Türklere torpil geçmiş veya atlamış. Çünkü Dersimce (Kırmançki) Türkçeden de ayrı bir dildir.

Bir önceki makalemde yazdım ama anlamayanlar için tekrarda yarar var. Dersimce (Kırmanci, zazaca) Kürtçeden (Qurmanci) den bin yıl önce vardı. Bin yıl önce var olan bu dili de dağlar, kuşlar, böcekler konuşmadığına göre, konuşan bir halk vardı. Dokunmayın dilimize sevgili Kürtler. Biz Dersimliler, Kürt dili ve Kürt halkının özgürlüğü için binlerce gencimizi kurban vermişiz. Bir o kadarı da sakat, sürgün veya hapiste çürüyor.

Biz daha Türklerin emperyal dil işgalinden kendimizi kurtarmaya çalışırken bu kez Kürt dili emperyal işgaline maruz kalıyoruz. Düzgün, Munzur, Haydar, Hıdır, Hızır, Fecire, Fatma, Gevher, Xece vb çocuklarımızın adlarının yerini Baran, Berivan, Berfin, Rojda, Roni vb leriyle Kürt işgaline uğradı.

Biz herkes kendi anne dilini özgürce konuşsun diye mücadele ediyoruz. Sizden  bizim ana dilimizi konuşmamızı destekleyin demiyoruz. Kösteklemeyin yeter. Bizim anadilimizi konuşmamız neden bölücülük oluyor. Bu sözü daha dün siz anne  dilinizi konuşurken Türkler size söylerken biz sizin yanınızdaydık. Şimdi neden Türklerle beraber dilimize, bize saldırıyorsunuz?

Bakın benim kuşağım (68 liler) tek kelime Türkçe bilmeyen annelerden doğduk ve tek kelime kırmanci (anne dili) konuşamayan evlatlar, kuşaklar yetiştirdik. Irkçı, baskıcı Türk zihniyeti bizi buna mahkum etti. Şimdi yeni bir dirilişle dilimizi sahiplenerek yaşatmak istiyoruz. Dün Türklerin bize, size yaptıklarını şimdi siz bize yapmaya çalışıyorsunuz. Yapmayın ayıptır, günahtır, zulümdür.

Unutmayın ki; Dünya Hristiyanlık alemi için Roma ve Vatikan ne ifade ediyorsa, Dünya Aleviliği için de Dersim aynı şeyi ifade ediyor.

BAKIN SİZİN DİNİNİZ, BİZİM DİLİMİZ İÇİN NE DİYOR?

Evet bilimsel yaklaşımı kısaca aktardıktan sonra bir de dinsel (İslami) yaklaşıma bakalım. Türkiye’nin %99 zunun Müslüman olduğuyla övünen Türk ve Kürt kardeşlerim. Bakın sizin dininiz bu dil konusunda ne diyor.

“Allah isteseydi sizi bir tek milletten yaratırdı” (Maide süresi 48.Ayet.[4])

“Ey insanlar, biz sizi bir erkekle bir kadından yarattık. Sonra birbirinizi tanımanız için kabilelere ayırdık” (Hucurat süresi, 13.ayet[5])

Diller mozaiğinin yer aldığı Kur’an’nın Rum Süresinin 22. Ayetinde şöyle diyor. “Dillerinizin birbirinden farklı oluşu Allah’ın ayetlerindendir[6]”

İbrahim süresinin 4. Ayeti de diyor ki; “Biz hiçbir Peygamberi kendi kavminin dilinden başka bir dille göndermedik.[7]”

Tanrı Kürtlerin ilk peygamberi olan Zerdüşt’e Avestayı Avestaca, İsrailoğullarının Peygamberi Musa’ya Tevratı İbranice, Kürtlerden ve Türklerden önce Arapların peygamberi olan Hz. Muhammed’e Kur’an’ı Arapça diliyle gönderdi. Kuran diyor ki, her dil Kur’an’ın bir ayetidir, o halde herhangi bir dile yapılacak bir müdahale Kur’an’a yapılmış sayılır ve sizi doğrudan cehennemlik yapar.

Bu makalenin sınırlı ölçüleri içinde dilin önemini ve değerini bilimsel ve dinsel açıdan açıklamaya  çalıştım. Sevgili Kürt kardeşlerim siz bu ülkenin en dindar, en Müslüman halkısınız. Daha Türklerin baskısından dilimizi kurtaramamışken birde siz dilimizle uğraşmayın. Bakınız dininizin kutsal kitabı Kur’an’dan birkaç ayet verdim. Daha da verebilirim. Bilimden kolaylıkla vaz geçebilirsiniz ama Kur’an’dan dinden vaz geçmeyeceğinizi biliyorum.

Kürt kardeşlerim Allah’ınızı, peygamberinizi seviyorsanız ve Kur’an’a inanıyorsanız Dersimlilerin ve Zazaların dilinden ve dininden elinizi çekin. Yoksa Cehennemde yanarsınız.

                                                                                                                Dersimli Çoban.

[1] Dr. Tove Skutnabb-Kangas’ın, ULUSLARARASI PEN’İn organizasyonu ile 2002 de gerçekleşen; “Tehlike Altındaki Dilsel ve Kültürel çeşitlilik ve Tehlike Altındaki Biyoçeşitlilik” makalesi. Kovara Bir. Hejmar, sayı:3 Payij 2005. S.7/8

[2] Age. S.11

[3] Kaya,Ali: Deylem’den Dersim’e, İran’a seyahat. Can Y.2. basakı.2002.s.30

[4] Elmalılı Hamdi Yazır. Kuran-ı Kerim.

[5] Age. Elmalılı.

[6] Age. Elmalılı.

[7] Age. Elmalılı.

Sahibi olan halkın Kırmanci dediği Dersim(ce) diline bazıları da Zazaca diyor. Son zamanlarda bu dile Deza-Par üzerinden yoğun bir saldırı var. Bardağı taşıran son damla ise Deza-Par Elazığ İl Başkanının bu nedenle çocuklarını öldürmekle tehdit edilmesi oldu. Yaklaşmakta olan 21 Şubat “Uluslararası Dünya Anadili Günü” nü de vesile ederek bu konuda bir dizi yazmaya karar verdim. Bu ilk yazıda annelerimizin ve daha da önceki ebeveynlerimizin kendilerini ve anadillerini nasıl yaşadıklarına içkin ve yine atalarımızın üslubu ile aktaracağım. Dizinin devamı ise akademik çalışma olacağından kısmen bilim lisanıyla kronolojik ve metodolojik olarak aktarılmaya çalışılacaktır.

YAŞAMSAL ÖRNEK-1: 2018 yılı bir yaz günü Dersim, Ovacık, Çağperi Köyündeki evimin verandasında konuklarımla oturuyordum. Üç konuğum var ve üçü de il dışından. Üçü de ayrı ırktan olup TC vatandaşlık kimliği taşıyorlar. Konuklarımla yoğun bir tartışmanın içindeyiz. Konu Dersim halkının ırkı, dini ve dili etrafında dönüyor. Fakat bir türlü uzlaşamıyoruz. Bu esnada bahçenin kapısında birkaç ay önce 94 yaşında ölen annem bastonuyla belirdi. Yanımıza gelerek konuklara hoş geldiniz dedikten sonra yüzüme misafirlerimi tanıtmamı isteyen bir ifadeyle baktı. Şimdi orada anneme yaptığım bu konuk tanıştırmamı aynen aktarıyor ve kararı size bırakıyorum.

İki erkek ve bir bayandan oluşan konuklarımı anneme takdimimdir.

Ane, no Tırko. Ye izmir’iyo. Ucara amo. (Anne bu Türk. İzmirli ve İzmir’den geliyor.)

Ane, noykı Qurro. Ye Diyarbakır’ıyo. Ucara yeno. (Anne, bu da Kürt. Diyarbakırlı ve oradan geliyor.)

Ane, na marua, kırmanca mua, ye Dersim’iya, Mameki’yra. Ankara’dı nisena ro. ( Ane, bu bizden. Bizim kırmançlardan. Dersim Mameki’den ama Ankara’da oturuyor.)

Bu tanıtım ve tercümeyi tam üç kez konuklarım bana tercüme ettirdikten sonra Türk konuğum bana hak verdi. Kürt konuğum sessizliğe gömüldü. Saatlerdir kitaplardan ve değişik kaynaklardan örnekler vererek Dersim halkının Kürt ve Türk olmadıklarını, dillerinin de Kürtçe ve Türkçe ile alakası olmadıklarını, ayrı bir millet ve ayrı bir dile sahip olduklarını anlatmaya çalışıyordum, fakat başarılı olamıyordum. Ama 94 yaşında ve tek kelime Türkçe bilmeyen annem imdadıma yetişmiş beni kurtarmıştı. Buraya kadar sessizce bizi dinleyen Dersimli Avukat Hanım söze şöyle girdi. “Arkadaşlar ben, her ikisi de Dersimli olan öğretmen anne ve babanın ilk çocuğuyum. Ama anne dilimi tek kelime ne konuşabiliyorum ne de anlayabiliyorum.  Kendimi ne Kürt ne de Türk hissedemiyorum. Anne ve babamın memuriyeti nedeniyle hep Dersim dışında yaşadım. Kürtlerin içinde yaşarken ben kendimi Kürt hissetmeye çalışırken Kürtler buna izin vermedi. Hep Kızılbaş olduğum için Kürt olamayacağım hissettirilerek ötelendim, dışlandım. Türklerin içinde yaşarken de Türkler beni hep Kürt diye dışladılar. Bizim ısrarımız üzerine Mehmet abenin yaptığı anne tanıştırılmamızın tekrarından açıkça görülüyor ki; teyze yani bu halk diyor ki, biz sizden değiliz, si de bizden değilsiniz. Siz sizsiniz, biz de biziz. Herkes kendisini hissettiği gibi diniyle, diliyle, özgür ve kardeşçe ama eşitçe yaşasın. Bu nedenle ben Mehmet abeye katılıyorum. Çünkü öyle hissediyorum dedi. Gerisini senin yorumuna bırakıyorum ey okur.

YAŞAMSAL ÖRNEK-2: Geçtiğimiz 2021 Ağustos ayında bizim pansiyona Mardin’in Derik ilçesinden iki aile konuk geldi.  Eşleriyle gelenler 40-45 yaş arası gençler. Dilleri Qurmanci, İnançları Şafii, ırkları Kürt olmuş bizim Dersimli Kızılbaş, Kırmançlar. Araştırmışlar, soruşturmuşlar atalarının 500 yıl önceki Çaldıran savaşında Dersim’den geldiğini öğrenmişler. Ben de onlara bizim Hozat’ın Derik köyünden giderek Mardin’de aynı adla kendi köylerini kurduklarını söyledim. Çoğalıp büyüyerek bu günkü Mardin Derik ilçesini oluşturmuşlar. Onlara asıl atalarının Hozat’ın Derik köyünden olduğunu ve köylerinin ve akrabalarının halen Derik’te yaşamaya devam ettiklerini açıkladım. Kimi akrabaları da Mardin’in Kızıltepe ilçesi yakınlarına gitmişler. Onlarda orada Derik köyünü kurmuşlar ve halen aynı adla orada Kürtleşmiş, Şafiileşmiş olarak yaşıyorlar. Ben dostlarım aracılığıyla Derik köyünden birilerini bulup onları kendi ata yurtları Derik’e gönderdim. Gidip görüşmüş ve memnun kalmışlardı.

Benim kuşağım (68 li) anne dili dışındaki ilk yabancı dil olan Türkçeyi ilkokulda dayak ve falaka zoruyla öğrendi. Maalesef ben de dahil bizim kuşağın çocukları kendi anne dillerini konuşamıyor.  Önce Türkler dilimizi yasaklayarak inkâr ve imhaya çalıştılar. Son kırk yıldır da başta Apocular olmak üzere Kürt siyasi hareketi dilimizi inkâr ve imhaya çalışıyor. Dersim Halkının çocuklarına verdikleri Munzur, Düzgün, Haydar, Xece, Seme, Ruke, Qume vb isimlerinin yerini artık Baver, Baran, Rojin, Berivan, Berfin vb Kürt isimleri aldı. Unutmayın ki; her ne şekilde olursa olsun, bir dili yok etmek o dilin sahibi halkıda yok etmektir. UNESCO Soykırım Sözleşmesi dil kırımını (yok edilmesini) soykırım sayıyor. Bu konuyu devamı yazılarımda kaynak ve kanıtlarla işleyeceğimden şimdilik geçiyorum.

Başta doğu dilleri uzmanı Rus dilbilimci V. Minorski olmak üzere doğu ve batı dilleri uzmanı dilbilimcilerin büyük çoğunluğu Dersimlilerin konuştuğu kırmanc(k)i (Zazaca, Dersimce vd) Kürtçeden (Qurmanci) bin yıl daha eski (önceki) bir dil olduğunu kanıtladılar. Daha ortada Kürtçe yokken bin yıl önce var olan bu dili dağlar, taşlar, kuş ve böcekler konuşmuyordu herhalde. Bunu konuşan bir halk vardı. Ne istiyorsunuz bu halktan. Kırmanç, Zaza ne derseniz deyin ama dillerine karışmayın. Bu halk diğer dilleri yasaklıyoruz, herkes bizim dilimizi konuşmak zorunda demiyor. Bu halk diyor ki, ben kendi anne dilimi, anadilim yaparak konuşmak istiyorum. Bundan neden rahatsız oluyorsunuz? Deza Par Elazığ İl Başkanına, çocuklarına neden saldırıyorsunuz? Bu halkın anadilini konuşma hakkını neden bölücülük olarak değerlendiriyorsunuz?       O zaman siz yasaklı Kürtçenizi konuşmak için mücadele ederken bu bölücülüktür diyen Türkçüleri haklı çıkarmıyor musunuz?  Apocular her ne hikmet ise AKP-MHP iktidarını bırakmış Deza-Par ile uğraşıyorlar.

Almanların Almanca, Fransızların Fransızca, İngilizlerin İngilizce konuştuğu gibi, Dersimliler Dersimce (Kırmaci) Zazalar Zazaca konuşurlar. Bu en temel ve doğal haklarıdır. Bunu engellemeye çalışanları bilim faşist olarak tanımlıyor.

Ben Deza-Parlı değilim. Ama bugün seçim olsa yalnız şu bir tek şey için, dilimin mücadelesini verdiğinden dolayı oyumu seçime kendi başına girerse DEZA-PAR’a veririm. Çünkü AKP-MHP teokratik iktidarı gitse de yerine gelmesi muhtemel CHP-İYİ P.- SP vd lerinin halkımıza demokrasi, iş, aş, ekmek, hak, hukuk, özgürlük ve eşitlik konularında hiçbir şey vermeyeceğini biliyorum. Takke-takunya faşizminden çıkıp kasket-Postal faşizmine dönmeye niyetim yok. Bu camici ve kışlacı zihniyetin benim Kızılbaş, Kırmanç kimliklerimin karşısında kışla ve cami kardeşliğiyle bir ve beraber olacaklarını biliyorum. O nedenle bana hiçbir şey vermeyeceklerinden emin olduğum, aksine elimdeki hakların da bir kısmını fırsat bulduğunda alacaklarından emin olduğum cami ve kışla kardeşlerindense Deza- Par’a bir tek dilim için olsa da oy vermeyi düşünüyorum. Diğer boyutuyla da önümüzdeki seçim sandığı Kırmançlar, Zazalar, Goran, Soranlar için bir tür nüfus sayımıdır. Bakalım biz ne kadarız. Kendimizi görelim.

Konunun bu ilk yazısına son verirken; Dersimliler Zaza değildir. Kırmançtırlar. Zazaların %90 nı Dersimli Kırmançtır.  Zazalar ve Zazaca araştırmacıların taktığı, yakıştırdığı isimlerdir. Büyük çoğunlukla Dersimli ve Alevi olan bu halk, Kürtlerin içine gidenleri etki ve baskı ile Kürtleşmiş, ve Şafiileşmişlerdir. Türklerin içine gidenleri ise yine etki ve baskı ile Türkleşmiş ve Hanifiileşmişlerdir.

Friedrich Nietzsche, “insan insanın kurdudur” demişti. Ben de Niçe’nin izniyle kırmanç, kırmancın kurdu olmasın diyorum. 1937-38 soy kırımında Dersimli, Dersimlimin kurdu oldu ve acılarını hala yaşıyoruz.

Türkler ve Kürtler sizde dışardan bu işe karışmayın. Bu halk sizin gibi kendi anne dilini konuşmak istiyor. Sizin dilinize de,  dininize de karışmıyor. Siz de onlarınkine karışmayın. Tenkid edebilirsiniz, fakat tehdit edemezsiniz. Yapmayın, ayıptır, zulümdür, günahtır.

                                                                                                 DERSİMLİ ÇOBAN

Büyük İskender
Jona Lendering –KRONİK KİTAP

“İnsanları dar kafalıların yaptığı gibi barbarlar veya Yunanlılar diye ayırmam hiçbir zaman, kökenleri ya da ırkları beni ilgilendirmez. Benim için önemli olan erdemdir. Gözümde her iyi yabancı, bir Yunanlıdır; her kötü yunanlı da bir barbardan beter olan kişidir.” Büyük İskender.[1]

40 Yıl önce okuduğum bir İskender kitabı çok ilgimi çekti. İlgim de merakımı artırdı. Giderek İskender okumaları ve araştırmalarına yoğunlaştım. Benim doğup yetiştiğim Kızılbaş Alevilerin Dersim coğrafyasında dedeler dua ederken İskender-i Zulkarneyn diye dua ediyorlardı.

Nedir, kimdir bu İskender?

Dersimle Alevilikle ilişkisi nedir?

İskender kendisinden 1000 yıl sonra doğan İslam Peygamberi’ne gelen vahiye ve Kutsal Kitabı Kur’an’a nasıl girmişti?

Evet aklımı karıştıran bu ve benzeri sorular arttıkça bende İskender’in yaşamını, savaşlarını, ahlakını ve eğitimi karıştırdım.

Gördüm ki; İskender’i büyük yapan kılıcından önce öğrenme hevesi, çabası, aklı ve yüreği imiş.

Küçük yaşta babası Kral Filip tarafından o günün ve hatta günümüzün de en büyük filozoflarından olan Aristoteles’e eğitimi için teslim etmiş. Azimli, hırslı ve gayretli olan İskender, daha çocuk yaşta iken; “ben önce dünyadaki tüm bilgiye, sonra da dünyanın tamamına sahip olacağım” demiş.

Ve düşünceleriyle dünyayı fetheden ADAM, kılıcıyla dünyayı fethedecek adamı eğitmeye başlamış. Unutulmamalıdır ki; Aristo Platon’un, Platon’da Sokrates’in öğrencisidir. Böylece gelmiş geçmiş bu üç büyük dünya akıl ve bilgi devlerinin yüksek ışığıyla ışınlanmış İskender.

İskender merakım İskender okumalarıyla yoğunlaştı. Yaşayan en büyük İskender uzmanlarından İtalyan asıllı Prof Valerio Massimo Manfredi’nin üç ciltlik Büyük İskender (Can Yayınlar) kitaplarını okudum. 1990 yıllarının başında Avustralya Melbrön Üniversitesinde misafir profösör iken aynı Üniversitede Doçent olan Sivas’lı Alevi bir arkadaş sayesinde iletişim kurdum. (bu iletişimi kurmamı sağlayan Salman Kaya’nın akrabası Bekir Kaya’ya minnet ve şükranlarımı sunuyorum)

2000 Yılı başında İskender filmi İstanbul’daki sinemalarda gösterime girince Marmaris’ten kalkıp bu film için İstanbul’a gittim. O günlerde İstanbul Fenerbahçe Orduevinde asker olan yeğenim Baver Yürek’e de izin alarak beraber izledik. (Yönetmen Oliver Stone ,Oyuncular: Colin Farrell, Angelina Jolie, Val Kilmer.)

Daha sonra Droysen’in 3 ciltlik Büyük İskender’ini (sosyal yayınları) okudum. Uzatmayayım halen kütüphanemde 40 kadar okuduğum iskender kitabı var. Ama ben burada en fazla bir kitaptan söz edeceğim. Harold Lamb’ın MAKEDONYALI İSKENDER, “Kralın Dünyanın sonuna yolculuğu” alt başlıklı kitabından bahsedeceğim.

Çünkü Harold Lamb’ın çalışması tamamen İskender ile beraber olayları, savaşları 8- 10 yıl boyunca yaşayan, hatta bazıları Aristo eğitiminde öğrenci arkadaşlarıyken sonrada onunla beraber ordu komutanlığı yapanların günümüze kadar ulaşabilmiş günlüklerine dayanıyor. Bu kitabın büyük kısmı değişik kişiler tarafından savaş sırasında yazılan notlardan aktarılmıştır.

  Büyük İskender
Harold Lamb –YURT KİTAP YAYIN

”İnsan doğru olanı takip etmek için gayret göstermelidir, belirlenmiş olanı değil.” diyordu öğretmeni Aristo.

Unutmayalım ki, barbarlığın egemen olduğu bir çağdı ve o çağ insanlarının büyük kesimi geçimlerini savaş ekonomisiyle, yağmalarla, haraçlarla (vergi) sağlıyorlardı. Çok azı da üretim ve ticaretle geçiniyordu. “Savaştan sonra barışı sağlamak o savaşı kazanmaktan daha zordur.” Demişti hocası.

Afganistan ve Pakistan’ın kuzeyinde Himalyaların kar ve buzla kaplı kalesinde zorlu bir milletle karşılaşmıştı. Gerilla savaşı veren bu halk kartal yuvasına benzeyen yüksek dağ zirvesinde ki bir kalede yaşıyordu. İskender’in tüm vaadlerine ve iyi niyet çağırılarına rağmen teslim olmuyorlardı. Biz yönetilmeye değil, yönetmeye alışkınız diyorlardı. Zerdüşti olan bu insanlar, biz hiçbir tanrının putu önünde diz çökmeyiz diyorlardı. O anda İskender’in aklına hocası Aristo’nun, “İnsanların yaşadıkları coğrafyaya göre şekillendiklerini ve yaşadıkları coğrafyada verdikleri hayat mücadelesinin de ruhlarına asalet kazandırdığını söylediği”[2] geldi. 7 ay süren zorlu kuşatmadan sonra fethettiği bu kaleden karşısına çıkan ‘amazon’ kızı Roksana’yı kendisine ilk eş seçti.

Roksana’yı isim olarak telaffuz ettikçe, kişilik ve karakter yapısı onu bizim Dersimli Ruke veya Dersim’in yiğit devrimcisi Dr. Şivan’ın (Sait Kırmızıtoprak) kızı Ruken ve oğlu Dara’yı (Darius) çağrıştırdı. Madem saygı ve minnetle andığım ve tanışıp sohbet etme şansı yakalıdığım Sait abi bu yazıya karıştı, onu tanımayanlara tanıtmak, unutanlara hatırlatmak için kısaca bahsedeyim. Dr. Şivan’ın iki çocuğu da 1960 -1970 arası doğumlu. O günün Türkiyesinde bırakın bilgisayarı, cep telefonunu fax cihazı dahi yok. İskender çevirileri henüz doğru düzgün yapılmamış. Dr Şivan dünyanın kurulan ilk en büyük imparatorluğunun kralının adını oğluna Dara (Dariyus) olarak nasıl verdi? Yine dünyanın ikinci büyük imparatorluğu ve ikinci büyük kralı Büyük İskender’in eşinin adını Ruken (Roksana) olarak kızına verdi. Ruke, Ruken bayan ismi olarak Dersim’de bolca var. Ama geleneksel olarak veriliyor. Neyse Dr. Şivan’ı size kısaca tanıtmak istedim ama baktım ki, bu büyük ADAM’ı kısa tanıtmanın olanağı yok. Vaz geçtim ve bu makaleyi takiben O’na yakışan bir Dr. Şivan yazısı yazacağım. Çünkü bazı yazarların Kürtlerin Che Guaverası dedikleri, benimde Dersim’den çıkan son Büyük Darius ve/ya Büyük İskender dediğim Dr. Şivan detaylı yazılmayı fazlasıyla hak ediyor.

Evet, yeniden döndük konumuz İskender’e. Bu yüksek dağ zirvelerinde güç bela ele geçirdikleri bu mecusi dağlılar; “Yunanlı bilginler ve Kaldeli matematikçilerle  yaptıkları bilgi alışverişlerinde onları şaşkına dönüştürüyorlardı. Bu dağlıların sahip oldukları engin bilgi birikimi karşısında kendilerini geri kafalılar olarak görmeye başladılar. Ayrıca Yunan ve Pers dillerinin benzirliğini de fark ettiler.”[3]

Tabiri caizse şimdi geldik zurnanın zırt dediği yere. Yukarıda Büyük İskender ve beraberindeki Yunanlı bilginleri bilgileriyle şaşırtan bu coğrafyaya günümüzde Bedahşan bölgesi deniliyor. Afganıstan’ın kuzeyi, kısmen Pakistan’nın kuzeyi ve ağırlıklı olarak Tacıkistan’da bulunuyor. Doğusunda Çin var.

Büyük İskender’den 2440 yıl sonra akıllı ve yiğit bir Anadolu kadını Dr. Zahide AY (Konya, N. Erbakan Ün. Sosyal ve beşeri Bilimler Fakültesi, Tarih Bölümü Öğrt. Üyesi) yalnız başına defalarca buralara gidiyor. Araştırmalar yapıyor, kitaplar yazıyor. Çocuklarımdan da küçük olan elleri öpülesi günümüzün amazonu bu büyük kadın bize ışık tutuyor. Bu konuların yaşayan en büyüğü olan Prf. Dr. Ahmet Yaşar Ocak’ın akademik ışığında aydınlanmış ve pişmiş. Aynı yıllarda (2005/2006) benim bir erkek olarak korku ve ürkerek gezdiğim Orta Asya coğrafyasındaki zorlukları bilen biri olarak söyleyebilirim ki, çok istememe rağmen Bedahşan bölgesine gitmeye cesaret edemedim. Ancak tesadüfler bir yılı aşkın süredir yatalak anneme bakıcılık yapan bu bölgeden bir kadının evimize girmesi ve eşinin ve kızının ziyaretlerine gelmesinden sonra cesaretlenerek bu önümüzdeki yaz gitmeyi planlıyorum.

Nasır-ı Hüsrev ve Sonrasında Bedahşan İsmailileri (10.-15. Yüzyıllar)

Doç. Dr. Zahide Ay –TARİH VAKFI YURT YAYINLARI

Zahide Ay’ın bu çalışmasını[4] okuyunca İskender’in evlilik yaptığı Roksana’nın bizim köydeki Ruke ile Dr. Şivan’ın kızı Ruken’in aynı kişiler olduklarını görüyorum. Yüksek akıl, temiz yürek ve yüce ruhlarıyla gürül, gürül Anadoluya akarak aydınlatan Mevlanaların, Şemsi Tebrizi, Hünkar Bektaşi Veliler, Sarısaltuklar, Yunus, Babailer, Kalenderiler ve Haydariler ve daha nice nice erenlerin pınarına varıyorsunuz. İran’da Hasan Sabbah, Suriye İsmaileri, Mısır’ın Fatimi İsmaileri, Yemen’e Zeydi olarak inenleri, Ege’de Luvi, Trakya’da Bogomil, Batı Avrupada (Fransa, İspanya, iskoçya, İrlanda vd) katharlar olarak anılmış bu halkların serçeşmesine ulaşıyorsunuz.

Zahide Ay’ın bu harika çalışmasından öğreniyoruz ki; “Marco Polo’nun verdiği bilgiye göre bu Bedahşan’lılar soylarını Büyük İskender’e dayandırdıkları ve İskender’ide Muhammed el-Zulkarneyn olarak adlandırdıkları görülmektedir.”[5]

Tüm Anadolu Erenlerinin bağlanmak istendiği Ahmet Yesevi’nin de Bedahşan’dan Türkistan Daisi olarak görevli geldiği belirtilmektedir.[6] Bu bilgi hatalıdır. Çünkü benim birkaç kez gittiğim Hoca Ahmet Yesevi Çimkent (Türkistan) doğumludur. Ancak Ahmet Yesevi’yi araştırırken babasını, annesini ve doğduğu köye giderek ve anne- babasının köyündeki türbelerini resimleyerek gazetem değişimde 2006 da yazdım. Benim yerinde araştırmalarım Ahmet Yesevi’nin değil, atalarının babası ve annesinin Bedahşan’dan geldiklerini gösterdi. Bu Bedahşan ismailileri Hünkar Bektaşı Veliyi, Mevlana’yı, Şemsi Tebrizi’yi İsmaili sayarlar.[7]

4- Mehmet Yürek Çimkent’in köyünde Ahmet Yesevi’nin Anne ve Babasının Türbesinde (2006)

Mehmet Yürek Çimkent’te Hz. Hüseyin Vakfında yöneticileriyle (2006)

Mehmet Yürek Ahmet Yesevi’nin türbesinde (2006)

Yeni arkeolojik araştırmalar ve özellikle gençlerin yaptıkları doktora ve yüksek lisans tezleri bu konuları giderek daha fazla aydınlatıyor ve aydınlatmaya devam edecek. Erken bir öngörü gibi görülebilir fakat benim araştırmalarımdan gördüğüm; Bedahşan ve Pamir bölgesinde günümüzde yaşayan bu halkın, Makedon kralı Büyük İskender’den iki yüz yıl önce Pers kıralı Büyük Darius tarafından Adadolu’dan Çorum, Amasya, Dersim’den götürüldükleridir. Kaşkaların, İskitlerin (Sakalar), ardılları ve günümüz Dersim Kızılbaşlarının proto ataları olmaları kuvvetle muhtemeldir.

Büyük Darius döneminde (Persler- Ahameniş) ile M.Ö. 550-330 arasında; batıya Avrupa ve Yunan coğrafyasına doğunun; bilgisi, kültürü, dini, dili ve ırkı (evlilikler) geldi. Tapınaklar, manastırlar karıştı, karıştırıldı. Mesafeler kaldırıldı. M.Ö. 330 da da bu kez aynı şey Büyük İskender (Makedon-Yunan) ile bu etkileşim, ekim, karışım ters yönde gerçekleşti. M.Ö 600-550 li yıllarda Perslerle başlayıp İskender (Makedonlar) ve sonrasında Roma ve Bizansla, ondan sonrada Selçuklu ve Osmanlılarla M.S 1900 lere kadar 2500 yıl süresince bu coğrafyadaki halklar karıştılar ve kaynaştılar. Biribirlerini etkiledir ve etkilendiler. Çanakkale boğazını 30-40 bin kişilik orduyla geçen İskender’in ordusu İran coğrafyasına ulaştığında ikiyüz bini savaşçı asker, elli bini de hizmetlilerden olmak üzere ikiyüz elli bin kişiye ulaşmıştı. Hizmetlilerde tarım, ziraat ve hayvancılıkla uğraşanlar, doktorlar, mimarlar, bilginler, ressam, heykeltraş, müzisyen vd. dalların sanatçıları vb leriyle yürüyen şehir gibiydiler. Yunanistan’da yetişen ama İran’da olmayan bir meyve İran’a getirilip yetiştirilirken, İran’da olup da Yunan’da olmayanı da oraya götürülüyordu. İskender’in Orta Asya  dağlarında gördüğü tüylü ve güçlü bir sığır ırkından sürü yaparak Yunanistan gönderdiği bilinmektedir. Aynı şeyler daha önce de Persler tarafından yapılmıştır.

Özetle İskender Tuna, Menderes nehri, Dicle, Fırat, Nil, Ganj, Amuderya, Siriderya arasında 62764 km yol yürüdü. Bu nehirlerin aktığı tüm coğrafyalarda yaşayan; Kelt, Makedon, Yunan, Rum, Ermeni, Alevi, Süryani, Türk, Kürt, Arap, Acem, Pers, Hint, Yahudi vd halklar, savaşarak, sevişerek, ırkları, dinleri, dilleri, kültürleri, doğruları ve yanlışları vb. karıştılar.

İskender günümüz Kızılbaş Alevilerinin proto ataları olan halkın kızı Roksana ile evlenmesiyle diğer komutanlarda yerel halkların kızlarıyla evlilikler yaptı. Arkadaşı Ceraterus Roksana’nın kızkardeşiyle evlenerek İskender’le bacanak oldu. Hephaestion Darius’un küçük kızıyla evlendi. İskender ve komutan arkadaşlarının başlattığı bu hareketle aynı günlerde en az onbin asker doğulu yerel kadınlarla evlendi.[8] Roksana İskender’e bir erkek evlat verdi. İskender’in ölümünden sonra imparatorluk komutan arkadaşları arasında paylaşıldı. Roksana oğlu ile birlikte Makedonya’ya İskender’in annesi Olimpiya’ın yanına gitti. İskender’in oğlu 12 yaşına geldiğinde (M.Ö.310) Antipater’in İskender’e düşman olan oğlu Cassander iyice yaşlanmış olan Olimpiya’yı, torununu ve oğlunu kendi elleriyle boğdu. Çünkü emir vermesine rağmen hiçbir askeri bu işi yapmadı ve yapamadı.[9]

İskender bu 8 yıllık seferleri süresinde bizim İskenderun’umuzdan başlayarak 13 ü kendi adıyla (İskenderiye) olmak üzere yetmişe yakın yeni şehir inşa ettirdi. Bunlardan çok azı günümüze kadar gelebildi. Dünya bilim, ilim, bilgi başkenti olarak kurduğu İskenderi’ye İslam gelinceye kadar Dünya bilim ve bilgi başkentliğini Atına’nın elinden almıştı. İskender’den sonra Mısır kralı olan üvey kardeşi ve ordu komutanı Ptolemy İskenderiye kütüphanesini sağlam temeller üzerinde güçlendirerek yüzyıllarca dünyayı aydınlatmasını sağladı. Yeryezünün tüm ölçümünü yapmaya çalışan Eratoshenes, geometrinin babası Öklid, coğrafyacılar, ünlü matematikçiler, Arşimet vb birçok bilim adamının hepsi çalışmalarını İskenderiye bilim merkezli yürütüyorlardı. Bu ekolün önemli devamcılarından öncü Alevi kadın Hipatiya’yı bir önceki makalede yazmıştım. (https://www.dersimcobani.com/hipatiya-hypatia/) linki tıklayarak okuyabilirsiniz.

Günümüzden 2500 yıl önce iki büyük adam (Darius ve İskender) tüm dünya halklarını tek bir devlet (imparatorluk) altında toplayarak yönetmeye kalktılar. Önemli mesafeler kaydettiler. Eksileri-artıları, günahları- sevapları, yanlışları- doğrularıyla insanlığa büyük izler bıraktılar. Onlarca din ve 72 ırka mensup milleti tek yönetime sokan bu krallar insanların dinlerine, dillerine, kültürlerine, örf ve adetlerine karışmadılar. Yönetimleririnde ödün vermedikleri tek şey; hak, hakkaniyet, doğruluk üzerine kurmaya çalıştıkları siyasi yönetim tarzıydı. Herkes bu yönetim tarzına uymakla mükellefti. Darius ve İskenderle 2500 yıl önce başlayan bu yönetim anlayışı yüz yıl önceki Osmanlı’ya kadar değişik yönetimlerce devam etti. Osmanlı’nın çökerek tarihten silinmesinin baş sorumlusu İttihatçılar Osmanlı’dan bakiye kalan bu topraklarda kurdukları devlette yukarıdaki anlayışın tam tersini yaptılar. Ne yazıktır ki, bu anlayış hala günümüzde de devam ettirilmeye çalışılıyor.

Nedir bu İT (İttihat Terakki) anlayışı? Onlarca din ve inancı, 72 ırktan oluşan halkları red ve inkar etmek. İkna ederek (asimile), direnenleri imha ederek, tek ırk(Türk), tek din (İslam), tek mezhep (Hanifi-Sünni) yapmak. Bu halkaları ikna (asimile) ve imha etmede büyük başarı da elde ettiler. Ama yüz yıldır tüm çabalarına rağmen Kürt ve Kırmanç (Zaza) iki halkı ikna ve imha edemiyorlar. Kırmanç Alevi Kızılbaşları din konusunda, Kürtler ise dinde birleşmelerine rağmen ırklarından vazgeçmeyip Türkleşmeye direniyorlar. Yüz yıldır kanlı savaşlara, acılara neden olan bu sakat ırkçı İT anlayışı halen devam ediyor.

Bundan 2650 yıl önce bu topraklara bu cağrafyadaki halkları yöneten iki büyük kral Darius ve İskender kurdukları yönetimlerde halkların, dinlerine, dillerine, inanç ve kültürlerine karışmıyorlardı. Halklar kendiliğinden karışıyor, kaynaşıyor, kardeşleşiyor, etkiliyor ve etkileniyorlardı. Batının Zeus’u, Mısır’ın Hermes’i, Doğunun Ahura Mazda’sı, Orta Asya’nın Kam’ı (Şaman) ve Hintlilerin Buda’sı nıda karıştırıp kaynaştırıp kardeşleştiriyorlardı.

2650 Yıl devam eden bu özgün, özel ve güzel yönetim anlayışı bundan 100 yıl önce bizim İT’lerin İT’çi anlayışıyla bozuldu. Dünyada olmayan ve hiç var olmamış Türk diye bir ırk uydurdular. Olmayan adressiz halka Türk tarihi uydurdular. Tarihi yapanlar susturuldular. Tarihi yazanlar yalan ve yanlışlarını tarih olarak dayattılar. Herkesi Türk, Müslüman, Hanefi-Sünni yapma faşizmi değişik versiyonlarla günümüzde de hala devam ediyor.

Bu anlayış yok edilmedikçe var olamıyoruz.[i]

[1] Büyük İskender. Ali Murat Seymen, Maviçatı y. 2017. S,132

[2] Harold Lamb, MAKEDONYALI İSKENDER. Parola Y. 2014. S,289

[3] Age. S, 295

[4] AY, Zahide. NASIR-I HÜSREV VE SONRASINDA BEDAHŞAN İSMAİLİLERİ. (10.15. YY) Tarih Vakfı Yurt Y. 1. Basım-2014

[5] AY Zahide. Age. s, 5

[6] Age. s,15

[7] Age. s,8

[8] Harold Lamb, MAKEDONYALI İSKENDER. Parola Y. 2014. S,447-448

[9] Age. s,474

[i] Bu makaleyi takiben Dünyanın ilk büyük kralı Darius’ u yazdıktan sonra Türkler konusunu yazacağım.